DEN HELDER - Maandag 27 februari werd de Slag in de Javazee herdacht, nu 75 jaar geleden. In Den Haag, in Den Helder, en een dag later in Soerabaja. De zeeslag in 1942 kostte 915 Nederlandse marinemannen het leven, onder wie meer dan tweehonderd Indisch-Nederlandse militairen. Burgemeester Koen Schuiling hield bij de herdenking in Den Helder onderstaande toespraak.

Wie verdriet heeft, heeft ruimte nodig. We zeggen: "laat hem maar even..." en we zeggen "zijn verdriet moet een plekje krijgen". We zeggen: "er zijn geen woorden om zijn verdriet te vatten" en we staan om iemand heen. Woordeloos. Sprakeloos.

Vandaag staan we stil bij de Slag in de Javazee, nu 75 jaar geleden. Dat is een mensenleven. En toch gedenken we. Nog steeds. Hier in Den Helder, te Den Haag en morgen op het ereveld Kembang Kuning in Soerabaja. Ik spreek maar zoek naar woorden. Sprakeloos als ik ben bij het zien van zoveel verdriet. We tonen door deze herdenking ons diepe respect aan de gevallenen. Zeelieden die het motto dat hier in de centrale hal van het KIM te lezen is 'kennis is macht, karakter is meer' tot hun credo maakten en daar de hoogste prijs, hun leven, voor betaalden. We houden 1 minuut stilte.

Maar wat zeggen we tegen de nabestaanden? Wonden die de oorlog slaat helen nooit. Generatie op generatie doen ze pijn. In dat mensenleven dat achter ons ligt waren er velen die elk jaar rond deze dag rusteloos werden. Soms hun hele leven rusteloos bleven. Die hun verdriet geen plek konden geven. Hun geliefde vond een zeemansgraf. Ver weg, in de Javazee. Waar moest je dan de ruimte vinden om je verdriet een plek te kunnen geven?

Voor wie op Java achterbleef...een paar dagen na de slag was Java bezet door de Japanse overheerser. Families werden gescheiden. Mannen, vrouwen, kinderen. Er volgden jaren van ontbering, angst en eindeloze onzekerheid over het lot van je geliefden. Geen kans, geen tijd, geen ruimte om je verdriet een plek te geven. En ook later niet. De pijn bleef voelbaar, de wond heelde niet.

Maar het was nog niet genoeg blijkbaar. De plek, waar zovelen in de laatste momenten van hun leven, in doodsnood verbonden waren met hun geliefden, bleek geschonden. Wonden lagen weer open en de pijn, ook al zijn we generaties verder, is weer voelbaar. Inderdaad, daar zijn geen woorden voor. Sprakeloos en in stilte verenigd staan we om de nabestaanden heen. Nabestaanden die hun geliefde verloren. Zonen en dochters die het verdriet van hun ouders zagen als deze dag kwam. Kleinkinderen die slechts moeizaam flarden van de herinneringen aan hun grootouders ontlokten om uiteindelijk maar te zwijgen. Te pijnlijk. Ruimte die zich niet vulde en niet vult. Leegte. Kille leegte. Geen plek om met je verdriet te schuilen.

"All ships follow me", telegrafeerde schout-bij-nacht Karel Doorman op 27 februari 1942 aan zijn eskader. Na de slag bleken duizenden de dood te hebben gevonden. Reden waarom wij ons hier nu met hen en hun nabestaanden verenigen.

Zij vochten voor waarden die in de jaren die volgden vreselijk werden geschonden. Dat je als mens vrij bent en gelijkwaardig aan een ander ongeacht je geloof, je sekse, je huidskleur, je geaardheid... Dat we leven in een parlementaire democratie... Dat rechters bij ons tot een oordeel kunnen komen zonder beïnvloeding van buitenaf... Dat de pers en andere media onafhankelijk zijn... Dat we leven in een beschaving waarin niemand de absolute macht heeft, niet het recht van de sterkste of de grote mond geldt... Dat we begrijpen dat samenleven geven en nemen is... Dat we verdraagzaam zijn naar elkaar en elkaar ruimte laten om jezelf te zijn... Dat we rekening houden met alles wat de aarde nog meer bevolkt, nu en in de toekomst... Dat we, wie dat nodig heeft, helpen...

Waar aantasting van die waarden toe leidt is, wat nog maar een leven geleden mensen hebben moeten ondergaan. Mens zijn begint ermee dat je jezelf ook in vrijheid kunt ontplooien. Onbelast. Maar een oorlog belast een mens. De wonden die toen geslagen werden, veroorzaakten een pijn die tot vandaag voelbaar is. Een heden waarin die waarden opnieuw bevochten moeten worden?

Laten we ruimte geven voor verdriet. Laten we stil zijn als we sprakeloos zijn. Laten we ons verdriet delen. Laten we het een plek geven.

Maar laat ons wel de woorden vinden om te verdedigen wat waardevol is. Laten we onze stem verheffen als wat ons samen in verbondenheid doet leven wordt bedreigd.

Opdat wij nooit vergeten. Opdat wij hen niet vergeten.